سبد خرید رابین 0
فروشگاه اینترنتی صنایع دستی رابین (برندینگ، بسته‌بندی و فروش آنلاین)
021-88931044
هنر بیزانس

هنر بیزانسی

بیزانس نام شهری بود که یونانیان در حدود ۲۷۰۰ سال پیش در کنار بوسفور برپا کردند. در حدود۱۸۰۰ پیش رومیان آن شهر را گرفتند، و در ۱۵۰ سال بعد از فتح توسط رومیان، به امر امپراتور روم قسطنطین اول (کنستانتین اول) شهر جدید بزرگتری در آن مکان به وجود آمد که قسطنطنیه نام یافت. چندی بعد، امپراتوری بزرگ روم به دو کشور روم شرقی و روم غربی تجزیه شد. فرمانروایی روم شرقی [شامل شبه جزیره بالکان و آسیای صغیر- ترکیه امروزین] به دست امپراتور آرکادیوس افتاد که شهر بیزانس را با همان نام قدیمیش پایتخت خود قرار داد. او که منکر اولویت اسقف رم [پاپ] بود، دین رسمی امپراتوریش را با عنوان کلیسای ارتودوکس از کلیسای رومی جدا ساخت، و از آن پس روم شرقی با نام امپراتوری بیزانس صاحب تاریخ و تمدن و هنری خاص شد، و از قرن پنجم تا پانزدهم میلادی به حیات خود ادامه داد، و توانست آمیزه‌ای از هنر یونانی و رومی و شرقی را با عنوان هنر بیزانسی به مدت هزار سال بر جا بدارد.

هنر دوره بیزانس
هنر دوره بیزانس

امپراتوری بیزانس در آغاز هنر مشخصی از آنِ خود نداشت. با گذشت مدت زمانی پس از تشکیل دولت روم شرقی، خصوصیات و عناصر هنری یونان و روم و مصر و ایران در هم آمیخت و هنری با هویت هنر بیزانسی، که نه یونانی بود و نه رومی و نه شرقی، به وجود آمد. این هنری بود رسمی و نیایشی، با وقار و دیگر جهانی.

هنر بیزانسی هنری مسیحی بود که در دوران فرمانروایی قسطنطین (کنستانتین) از پرده خفا بیرون آمد و تا حدی جنبه رسمی یافت و در شهرهای عمده‌ی آن زمان چون میلان و اسکندریه و انطاکیه و فلسطین و بخصوص خود قسطنطنیه (استانبول امروزی) پایگاههایی به دست آورد.

هنر بیزانس
هنر بیزانس

هنر بیزانس شامل سه دوره طلایی است:
1- نخستین عصر طلایی هنر بیزانس: این دوره، دوران فرماندهی یوستی نین کبیر حدود ۱۴۰۰ سال پیش است. ثمره بزرگ این دوره بنای ایاصوفیه بود [مقتبس از اصل یونانی «هاگیا سوفیا» به معنی «حکمت مقدس»]. این ساختمان شکوهمند در ابتدا کلیسایی بود که دوبار طعمه آتش شد، و امپراتور یوستی نیانوس در آن جایگاه بنایی پر تفصیل با گنبدی معظم بر پا کرد که با تعمیرات و تغییرات بعدی تا کنون بر جا مانده است.
2- دومین عصر طلایی هنر بیزانس (جنبش شمایل شکنی): در حدود ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ سال پیش فرقه شمایل‌شکنان که تمثالهای جسمانی را مظهر و یادآور بت پرستی می‌شمردند، شمایل قدیسان را از پرستشگاه‌ها طرد و انواع شمایل‌سازی [نقاشی دیواری، پیکرتراشی، نقش صورت با کاشی معرق یا موزاییک] را تکفیر کردند. که بر اثر آن نشو و نمای دینی متوقف ماند، و عرصه برای رونق گرفتن هنر دنیوی و تزیینی باز شد.
بین حدود ۱۵۰۰ تا ۸۵۰ سال پیش، که فرمانروایی بیزانس به دست امپراتوران مقدونی افتاد، نه تنها امپراتوری روم شرقی به اوج قدرت خود رسید، بلکه «دومین عصر طلایی» هنر بیزانسی نیز در عرصه‌ی وجود آمد، که حاصل تمایل عمومی به سوی هنر باستانی یونان و وصف تصویری و تشریفات رسمی و کوکبه امپراتوری، و بخصوص نفوذ افزاینده‌ی نگاره‌های اسلامی بود.

مجسمه بیزانسی
مجسمه بیزانسی

3- سومین عصر طلایی بیزانس: در فاصله‌ی دو قرن پایان حیات امپراتوری بیزانس، یعنی بین ۸۵۰ تا ۷۵۰ سال پیش هنر آن سامان نیز به ظهور رسید که تعدادی نقاشی‌های دیواری بر جا مانده نمایانگر آن است. نکته شایان توجه اینکه در همان زمان که نیروهای مادی بیزانس به نهایت درجه ضعف رسیده بود، فرهنگ و معماری و هنر آن کشور به گستردن پرتو خود بر ونیز و ایتالیای جنوبی و سیسیل و بلغارستان و صربستان و روسیه ادامه می‌داد.

ویژگی‌های هنر بیزانس
این هنر، دینی‌ترین هنری است که جهان مسیحیت به خود دیده است. هنر بیزانسی هنری مقدس است، و هر چند که جلوه‌های بسیاری از این هنر در ستایش جاه و جلال امپراطور ساخته شده و نه در ستایش جلال و جبروت خدا، باز هم به حکم آن که هنرمندان بیزانسی سلطنت را موهبتی الهی می‌دانستند، شکوه زمینی را به صورت انعکاس مداوم امور آسمانی می‌پنداشتند. تأکید بیش از حد بر جنبه‌های دینی و جزمی و کاهنی هنر بیزانسی، دریافت جنبه‌های «تغزلی» این هنر باشکوه را که در غنای رنگ و وضوح و تأثیرات جمال‌شناختی، کم‌نظیر است، کم رنگ می‌کند. جاذبه حسی و مستقیم این هنر، چه از حیث صورت و رنگ و چه از حیث آن کیفیت نامشخص‌تری که گاهی از آن به عنوان فضا و حال و هوای نقاشی یاد می‌شود، مخاطب را مجذوب می‌کند و او را به عالم خلسه‌ای توأم با تأمل، گسیل می‌دارد. هنر بیزانسی به هیچ وجه جنبه طبیعتگرایی و نوآوری و فردیت پرستی نداشت، بلکه هنری بود عمیقاً آیینی و رمزگرا، و مقید به ضوابط و مقرراتی پای برجا.

معماری بیزانسی
معماری بیزانسی

در عین حال که هنر بیزانسی اصالتاً هنری دینی بود، فلزکاری، زرگری، جواهرسازی، میناکاری، تذهیب، پارچه بافی و عاجکاری را نیز در دامان خود پرورش داد؛ همچنانکه نقاشیها و موزاییک‌کاری‌های غیر دینی را زینت بخش کاخ‌های شاهی ساخت. ولی این گونه آثار، که بیشترشان هم از میان رفته است، در برابر وفور مضامین انجیلی و مصایب زندگی مسیح و مریم عذرا، و همچنین تمثال‌ها و شرح حالها قدیسان که در هنرهای رسمی بیزانس متجلی شده، بکلی ناچیز است. در این چهارچوب دینی و خداشناسی، هنرمند بیزانسی خود را چون مقامی روحانی متعهد به تثبیت اصول و تبلیغ معارف و مقررات مسیحیت می‌دانست، و به هیچ رو در پی آزادی جویی و نوآوری نبود؛ بخصوص که در امپراتوری روم شرقی کلیسای ارتدوکسی رسمیت یافته و از مرکز مسیحیت روم جدا شده بود، و به همان سبب نیاز به تبلیغ بیشتر برای تأمین موقعیت و تحکیم مبانی خود داشت. نتیجه حاصل از سرسپردگی و ایثار هنرمندان بیزانسی یکی اینکه به طور عموم نام و امضایی از ایشان بر جا نمانده است [به جز اندک موارد استثنایی]، زیرا هنرمند کار خود را وقف دین می‌کرد، و برای خویش فردیتی و شیوه‌ای و شهرتی قایل نبود.
حتی در دوره‌های چیرگی هنر درباری و دنیوی، سجیه‌ی دینی هنر بیزانسی بر جا ثابت می‌ماند، و اگر هنر به بزرگداشت شخصیت امپراتور می‌پرداخت، او را در مقام فرمانروایی خاورزمینی، که سایه‌ای خاکی از ذات ربانی شمرده می‌شد، مورد ستایش قرار می‌داد.

موزاییک بیزانسی
موزاییک بیزانسی

در تدوین مطلب فوق از منابع ذیل استفاده شده است:

کتاب خلاصه تاریخ هنر، اثر پرویز مرزبان
مقاله بنیان‌هایی برای شناخت و تفسیر هنر بیزانس (اصول و مبانی)، اثر علیرضا نوروزی طلب

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پشتیبانی رابین همیشه در کنار شماست، 7 روز هفته، 24 ساعته

سبد خرید

ارسال رایگان و آنی ( سفارش‌های بالای 75 هزار تومان برای تهران‌ و سفارش‌های بالای 150 هزار تومان برای شهرستان)

حساب کاربری

ثبت نام

ورود